Khi biểu hiện ở mắt bắt nguồn từ trong sọ
Ba tháng sau chấn thương sọ não, người phụ nữ 60 tuổi nhận thấy mắt lồi tăng dần, đỏ và nhìn đôi. Qua thăm khám, bác sĩ ghi nhận mắt phải lồi, niêm mạc phủ mắt sưng phù và dây thần kinh điều khiển vận động mắt bị ảnh hưởng.
Chụp mạch giúp tìm ra nguyên nhân: một đường thông bất thường giữa động mạch cảnh trong và xoang hang, khoang chứa máu tĩnh mạch nằm trong sọ. Tình trạng này được gọi là rò động mạch cảnh – xoang hang.
Bình thường, máu đi qua hệ thống mạch theo đường lưu thông riêng. Khi xuất hiện đường rò, máu từ động mạch có áp lực cao chảy trực tiếp vào khoang tĩnh mạch, làm tăng áp lực và gây ứ máu ở các đường dẫn liên quan đến mắt. Vì vậy, tổn thương nằm trong sọ nhưng có thể biểu hiện bằng mắt đỏ, lồi mắt, nhìn đôi hoặc giảm thị lực. Theo tham luận, dạng rò trực tiếp thường liên quan chấn thương sọ não hoặc vỡ túi phình động mạch.
Ca bệnh được giới thiệu trong nghiên cứu của nhóm tác giả do ThS.BS Lê Nguyễn Ngọc Minh, Trung tâm Đột quỵ, Bệnh viện Trung ương Huế trình bày tại Hội nghị Liên đoàn Can thiệp mạch Thần kinh thế giới 2026 tại Busan- Hàn Quốc ngày 12/10. Để xử trí đường rò, ê kíp lựa chọn phối hợp hai vật liệu là coil và Onyx.
Coil là những vòng xoắn kim loại nhỏ, được đưa qua một ống thông rất nhỏ đến vị trí điều trị. Các vòng xoắn tạo khung đỡ, đồng thời giúp làm chậm dòng máu tại chỗ. Onyx là vật liệu gây tắc dạng lỏng, được sử dụng để lấp khoảng trống và đóng phần đường rò còn lại.
Trong quá trình can thiệp, bác sĩ dùng bóng hỗ trợ để kiểm soát dòng chảy và hạn chế vật liệu đi đến vị trí không mong muốn. Mục tiêu là đóng đường thông bất thường nhưng vẫn giữ động mạch cảnh trong lưu thông. Ở người phụ nữ này, hai vòng xoắn kết hợp 2 ml Onyx giúp bít hoàn toàn đường rò trên hình ảnh kiểm tra.
Nghiên cứu gồm 18 bệnh nhân được điều trị từ tháng 1/2019 đến tháng 12/2025. Trong đó, 13 người có tiền sử chấn thương sọ não. Kết quả chụp mạch ghi nhận 14 người được bít hoàn toàn đường rò, ba người bít gần hoàn toàn. Về triệu chứng, 11 người hết triệu chứng, sáu người cải thiện và một người không thay đổi.
Một bệnh nhân gặp tình trạng Onyx di chuyển trong lúc can thiệp, khiến đường rò chưa được bít hoàn toàn. Nhóm nghiên cứu không ghi nhận đột quỵ thiếu máu não, xuất huyết nội sọ hoặc tử vong liên quan thủ thuật. Kết quả bước đầu cho thấy phương pháp phối hợp có triển vọng. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ gồm 18 người, chưa có nhóm đối chứng nên cần thêm dữ liệu để đánh giá đầy đủ.
Với người dân, ca bệnh gợi một điều thiết thực: những thay đổi ở mắt sau chấn thương cần được kiểm tra đúng nguyên nhân. Không nên mặc nhiên coi mắt đỏ, lồi mắt hay nhìn đôi kéo dài chỉ là vấn đề tại mắt.
Cô gái trẻ và diễn biến sau khi dị dạng được đóng
Tham luận thứ hai bắt đầu từ một tình huống khác được Bác sĩ Nguyễn Hoàng Vũ- Trung tâm Đột quỵ- Bệnh viện Trung ương Huế báo cáo. Cô gái 23 tuổi nhập viện sau cơn đau đầu dữ dội đột ngột, kèm buồn nôn, nôn nhiều và giảm tỉnh táo. Khám ghi nhận người bệnh yếu cả bốn tay chân, liệt mặt bên trái và khó đưa mắt nhìn ngang.
Chẩn đoán hình ảnh phát hiện một dị dạng mạch máu nhỏ đã vỡ, nằm sâu trong não và liên quan động mạch Percheron. Đây là nhánh mạch cung cấp máu cho những vùng não quan trọng.
Dị dạng động – tĩnh mạch là tình trạng động mạch và tĩnh mạch nối với nhau bất thường. Khi tổn thương nằm sâu, bác sĩ phải cân nhắc kỹ vì các nhánh mạch xung quanh còn nuôi phần não lành. Sau 14 ngày điều trị bằng thuốc và theo dõi, người bệnh tỉnh hơn, sức tay chân cải thiện, không ghi nhận chảy máu lại. Ê kíp quyết định can thiệp để đóng dị dạng.
Trước thủ thuật, bác sĩ đưa chọn lọc lidocaine và propofol vào nhánh động mạch cần điều trị. Phép thử này giúp đánh giá nguy cơ ảnh hưởng chức năng thần kinh khi nút mạch. Trong thời gian thử, không ghi nhận biểu hiện bất thường. Sau đó, bác sĩ sử dụng Onyx để bít tổn thương. Hình ảnh chụp kiểm tra cho thấy dị dạng đã được đóng hoàn toàn. Tuy nhiên, người bệnh vẫn cần tiếp tục được theo dõi.
Ngày đầu sau can thiệp, phim chụp phát hiện một vùng tổn thương nhỏ. Sang ngày thứ hai, cô yếu nửa người trái tăng dần và nói khó. Hình ảnh kiểm tra ghi nhận vùng não bị thiếu máu tiếp tục tiến triển. Đến ngày thứ mười, các triệu chứng bắt đầu cải thiện. Báo cáo có hình theo dõi sau một tháng và ba tháng, nhưng chưa nêu điểm đánh giá cụ thể về mức độ phục hồi.
Theo nhóm tác giả, một khả năng là dòng máu thay đổi sau khi dị dạng được đóng, khiến các nhánh mạch nhỏ và vùng não liên quan không thích ứng kịp. Đây là cách giải thích được đưa ra thảo luận, chưa phải nguyên nhân đã được xác định chắc chắn.
Ca bệnh cho thấy phép thử trước can thiệp có ích nhưng không dự báo được mọi biến chứng. Những thay đổi xảy ra sau nhiều giờ hoặc nhiều ngày có thể không bộc lộ trong thời gian thử ngắn. Qua hai tham luận, nhóm bác sĩ chia sẻ cả kết quả điều trị và tình huống cần rút kinh nghiệm. Đánh giá tổn thương, lựa chọn cách can thiệp phù hợp.
Lâm Ngọc- Theo WFITN 2026
