Phân loại mức độ rủi ro để áp dụng
Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng thay mặt Chính phủ ký ban hành Nghị định 372/2026/NĐ-CP quy định về hoạt động định danh, xác thực, truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa. Nghị định có hiệu lực từ ngày 1/1/2027, thiết lập cách thức quản lý truy xuất nguồn gốc thông qua Nền tảng quốc gia về định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc.
Theo quy định mới, việc định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc có thể được thực hiện theo lô, mẻ sản xuất, kinh doanh hoặc đến từng đơn vị sản phẩm, hàng hóa. Cách thức áp dụng được xác định dựa trên mức độ rủi ro của từng nhóm sản phẩm.
Với sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro cao, định danh và xác thực dữ liệu chủ về sản phẩm, hàng hóa cùng với truy xuất nguồn gốc là yêu cầu bắt buộc. Danh mục sản phẩm, lộ trình, phương thức thực hiện và các sự kiện trọng yếu sẽ do bộ quản lý ngành, lĩnh vực xác định theo thẩm quyền.
Việc triển khai cũng phải tính đến năng lực của doanh nghiệp và đặc thù từng ngành hàng. Cách tiếp cận này phân biệt rõ giữa những nhóm hàng có nguy cơ cao với các sản phẩm có mức độ rủi ro thấp hơn.
Đối với sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro trung bình và thấp, doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân được khuyến khích thực hiện định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc trên cơ sở tự nguyện.
Hàng hóa xuất khẩu cũng được áp dụng nguyên tắc tự nguyện, trừ trường hợp pháp luật chuyên ngành có quy định khác. Nhà nước khuyến khích doanh nghiệp chủ động thực hiện để đáp ứng yêu cầu của nước nhập khẩu, thị trường xuất khẩu và hoạt động thương mại quốc tế.
Truy xuất nguồn gốc trên môi trường số
Một thay đổi đáng chú ý của quy định mới là hoạt động truy xuất nguồn gốc được thực hiện trên môi trường số thông qua mã UID trên Nền tảng quốc gia về định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc.
Việc truy xuất được ghi nhận bằng cách khởi tạo các chứng chỉ số thông qua mã UID. Cách thức này hướng tới việc bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu, khả năng xác minh và truy vết độc lập đối với sản phẩm, hàng hóa trong chuỗi cung ứng.
Chứng chỉ số được khởi tạo tại các sự kiện trọng yếu trong quá trình sản xuất, nhập khẩu, xuất khẩu, lưu thông và tiêu dùng. Trong số này có những thời điểm như xuất hóa đơn hoặc khi cơ quan hải quan quyết định thông quan hàng hóa.
Trách nhiệm không chỉ đặt ở khâu sản xuất. Tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm đối với từng sự kiện trọng yếu trong chuỗi cung ứng phải bảo đảm khởi tạo chứng chỉ số tương ứng thông qua mã UID của sản phẩm, hàng hóa, trừ trường hợp dữ liệu đã được đồng bộ về Cơ sở dữ liệu quốc gia về sản phẩm, hàng hóa.
Quy định này tạo ra một chuỗi dữ liệu xuyên suốt hơn, thay vì chỉ tập trung vào thông tin tại một thời điểm của quá trình sản xuất hoặc lưu thông.
Giấy tờ được số hóa, chứng chỉ số có giá trị như bản chính
Đối với sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro cao, các chứng nhận chất lượng, giấy chứng nhận xuất xứ, chứng nhận hợp quy, hợp chuẩn và giấy tờ liên quan sẽ được số hóa, xác thực, kết nối và đồng bộ với Nền tảng quốc gia theo lộ trình và tiêu chuẩn dữ liệu do cơ quan có thẩm quyền quy định.
Các giấy tờ liên quan đến sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro trung bình và thấp cũng được khuyến khích số hóa. Như vậy, dữ liệu về nguồn gốc và chất lượng hàng hóa có thể được tích hợp với quá trình lưu thông thay vì tồn tại chủ yếu dưới dạng hồ sơ giấy.
Một điểm mới khác là các chứng chỉ số về chứng nhận chất lượng, xuất xứ, hợp quy, hợp chuẩn và giấy tờ khác gắn với sản phẩm, hàng hóa đã được khởi tạo trên Nền tảng quốc gia có giá trị sử dụng như bản chính.
Quy định này đặt dữ liệu số vào vị trí trực tiếp trong quá trình xác minh nguồn gốc và giấy tờ của hàng hóa. Khi các thông tin được kết nối, việc kiểm tra lịch sử của sản phẩm có thể dựa trên dữ liệu được ghi nhận tại các sự kiện trong chuỗi cung ứng.
Những trường hợp không thuộc diện áp dụng bắt buộc
Nghị định không áp dụng đối với hàng hóa tạm nhập tái xuất, hàng hóa quá cảnh, chuyển khẩu, trung chuyển và hàng hóa nhập khẩu gửi kho ngoại quan để xuất khẩu sang nước thứ ba.
Sản phẩm, hàng hóa thuộc lĩnh vực quốc phòng, an ninh, cơ yếu có yêu cầu bảo mật về nguồn gốc, xuất xứ cũng không thuộc diện áp dụng bắt buộc theo quy định này.
Đối tượng áp dụng của Nghị định khá rộng, gồm cơ quan nhà nước; tổ chức, cá nhân sản xuất, chế biến, gia công, kinh doanh, phân phối, nhập khẩu, vận chuyển, lưu kho sản phẩm, hàng hóa. Các tổ chức cung cấp dịch vụ xác thực điện tử và những chủ thể tham gia khai thác, sử dụng thông tin trên Nền tảng quốc gia, Cơ sở dữ liệu quốc gia về sản phẩm, hàng hóa cũng thuộc phạm vi điều chỉnh.
Khi Nghị định có hiệu lực từ ngày 1/1/2027, việc định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc sẽ được triển khai theo mức độ rủi ro, thay vì áp dụng một cách đồng nhất cho mọi loại sản phẩm, hàng hóa. Với nhóm rủi ro cao, yêu cầu bắt buộc đi kèm việc số hóa và kết nối dữ liệu; các nhóm còn lại được khuyến khích thực hiện theo nhu cầu và điều kiện thực tế.
