Theo Sở Y tế, xét nghiệm là năng lực cốt lõi trong phòng, chống bệnh truyền nhiễm, giúp xác định tác nhân gây bệnh, theo dõi tình hình dịch tễ, phát hiện sớm nguy cơ và cung cấp dữ liệu phục vụ công tác cảnh báo, ứng phó dịch bệnh.
Hiện TP.HCM có hệ thống phòng xét nghiệm thuộc cả khu vực công lập và tư nhân, từ y tế dự phòng đến điều trị, với khả năng triển khai nhiều kỹ thuật từ cơ bản đến chuyên sâu. Tuy nhiên, kết quả khảo sát tháng 8/2025 cho thấy dù năng lực xét nghiệm nhìn chung đáp ứng yêu cầu, các cơ sở vẫn chưa được kết nối thành hệ thống thống nhất. Việc chia sẻ dữ liệu, điều phối mẫu bệnh phẩm, hỗ trợ kỹ thuật và huy động công suất xét nghiệm còn hạn chế.
Trong bối cảnh TP.HCM mở rộng địa giới hành chính, sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, phạm vi quản lý y tế rộng hơn, nguy cơ dịch bệnh cũng đa dạng và phức tạp hơn. Do đó, Thành phố cần một cơ chế điều phối đồng bộ để phát huy năng lực của toàn bộ hệ thống xét nghiệm.
Theo kế hoạch, mạng lưới sẽ kết nối các phòng xét nghiệm công lập và tư nhân, gồm ba cấu phần chính: Ban điều hành mạng lưới; hệ thống thu thập, vận chuyển mẫu bệnh phẩm; và hệ thống phòng xét nghiệm được phân thành 5 cấp độ năng lực.
Trong đó, Sở Y tế chịu trách nhiệm chỉ đạo, điều hành tổng thể; Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP.HCM (HCDC) là cơ quan thường trực, đầu mối kỹ thuật và điều phối chuyên môn; Trung tâm Kiểm chuẩn xét nghiệm Thành phố hỗ trợ quản lý, bảo đảm chất lượng xét nghiệm.
Đáng chú ý, hệ thống thu thập, vận chuyển mẫu và Trung tâm điều phối mẫu sẽ được tổ chức, vận hành ngay từ thời bình. Cấu phần này có nhiệm vụ tiếp nhận, phân luồng, vận chuyển và chuyển gửi mẫu bệnh phẩm đến các phòng xét nghiệm phù hợp, bảo đảm hoạt động thông suốt khi số lượng mẫu tăng cao trong tình huống khẩn cấp.
Trong quý IV/2026, Sở Y tế dự kiến ban hành quyết định thành lập mạng lưới và Ban điều hành, tổ chức ký kết thỏa thuận tham gia với các phòng xét nghiệm trên địa bàn, đồng thời đưa mạng lưới vào vận hành.
Đến năm 2030, TP.HCM đặt mục tiêu có 70% số phòng xét nghiệm thực hiện xét nghiệm bệnh truyền nhiễm tham gia mạng lưới và 90% số phòng xét nghiệm này được cập nhật năng lực trên Bản đồ số năng lực xét nghiệm. Công cụ này giúp ngành y tế nắm bắt năng lực thực tế của từng cơ sở, chủ động điều phối mẫu, hỗ trợ kỹ thuật và huy động công suất khi cần thiết.
Mạng lưới hướng đến việc nâng cao năng lực giám sát thường quy, đáp ứng yêu cầu của Điều lệ Y tế Quốc tế (IHR) và Chương trình An ninh Y tế Toàn cầu (GHS); thiết lập hệ thống bảo đảm, kiểm soát chất lượng xét nghiệm; tăng cường an toàn sinh học, an ninh sinh học. Đồng thời, Thành phố thúc đẩy phối hợp giữa các phòng xét nghiệm công lập, tư nhân, y tế dự phòng, điều trị và các lĩnh vực thú y, môi trường theo cách tiếp cận Một sức khỏe (One Health).
Không chỉ phục vụ ứng phó khi dịch bệnh bùng phát, mạng lưới còn tham gia giám sát thường xuyên, theo dõi các chủng vi rút có nguy cơ gây đại dịch ở người và phát hiện trường hợp nhiễm chủng vi rút mới. Việc kết nối kết quả xét nghiệm với thông tin dịch tễ sẽ giúp nhận diện sớm những dấu hiệu bất thường, như sự gia tăng đột biến của một nhóm bệnh hoặc sự xuất hiện của tác nhân gây bệnh chưa từng được ghi nhận.
Bên cạnh đó, các phòng xét nghiệm sẽ được hỗ trợ đào tạo, giám sát kỹ thuật, thực hiện nội kiểm, ngoại kiểm và bảo đảm an toàn sinh học. Từ năm 2027, Thành phố dự kiến tổ chức tập huấn, diễn tập tình huống giả định hằng năm; đồng thời chuẩn bị trang thiết bị, vật tư, hóa chất và sinh phẩm phục vụ xét nghiệm các bệnh truyền nhiễm mới nổi, tái nổi.
Trong trường hợp xuất hiện tác nhân gây bệnh mới có nguy cơ lây lan toàn cầu nhưng chưa ghi nhận ca bệnh tại Thành phố, HCDC sẽ phối hợp với Đơn vị Nghiên cứu Lâm sàng Đại học Oxford (OUCRU) và Viện Pasteur TP.HCM chuẩn bị kỹ thuật xét nghiệm, sinh phẩm, vật tư. Các phòng xét nghiệm từ cấp độ 4 trở lên được đặt trong trạng thái sẵn sàng huy động.
Khi dịch bệnh xuất hiện tại TP.HCM, các phòng xét nghiệm từ cấp độ 1 đến cấp độ 5 sẽ được huy động tùy theo mức độ nguy cơ. Hoạt động xét nghiệm ưu tiên người tiếp xúc gần, người có triệu chứng nghi ngờ, các điểm nguy cơ cao và khu vực cách ly. Công suất xét nghiệm có thể được mở rộng thông qua huy động các phòng xét nghiệm liên ngành, phòng xét nghiệm lưu động và lực lượng hỗ trợ.
Kinh nghiệm từ đại dịch COVID-19 cho thấy năng lực xét nghiệm và giám sát dịch tễ có vai trò quan trọng trong phát hiện, đánh giá và kiểm soát dịch bệnh. Việc xây dựng mạng lưới xét nghiệm đến năm 2030 vì vậy không chỉ đơn thuần là kết nối các cơ sở chuyên môn, mà còn hướng đến hình thành hệ thống giám sát chủ động, liên thông, có khả năng chia sẻ và huy động đồng bộ nguồn lực.
Qua đó, TP.HCM từng bước chuyển từ tư duy ứng phó khi dịch bệnh xảy ra sang chủ động giám sát, phát hiện sớm, cảnh báo nguy cơ và chuẩn bị phương án ứng phó, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng trước những thách thức dịch bệnh trong tương lai.
Nguồn: Sở Y tế TP.HCM
