Nguồn gốc của 12 con giáp đến nay vẫn là chủ đề tranh cãi trong giới nghiên cứu. Một số học giả, như nhà ngôn ngữ học Nguyễn Cung Thông, đã phát hiện qua nghiên cứu ngôn ngữ Việt cổ, hệ thống này có thể xuất phát từ Việt Nam, chứ không phải hoàn toàn từ Trung Hoa như quan niệm phổ biến. Qua hàng ngàn năm giao thoa văn hóa giữa 2 dân tộc, những nét riêng biệt đã mờ nhạt, nhưng hầu hết các nhà lý luận đều đồng ý rằng 12 con giáp bắt nguồn từ sự sùng bái vật tổ thời nguyên thủy.
Một trong những hình tượng con Ngựa nổi bật nhất trong văn hóa Việt Nam là ngựa thần trong truyền thuyết Thánh Gióng. Theo câu chuyện dân gian, Thánh Gióng, vị anh hùng chống giặc Ân, đã cưỡi con ngựa sắt phun lửa, lao vào trận mạc để bảo vệ đất nước. Hình ảnh này không chỉ khắc họa con Ngựa như một phần không thể thiếu của người dũng sĩ yêu nước mà còn nâng tầm thành biểu tượng của tinh thần dân tộc đầy khí chất. Ngựa thần ở đây kết tinh sức mạnh sắt đá, đại diện cho lòng yêu nước và ý chí chống ngoại xâm bất khuất. Từ nền tảng lịch sử này, con Ngựa trở thành biểu trưng cho những phẩm chất mà người Việt mong muốn: dũng mãnh, kiên cường, trung thành và tận tụy. Với đặc trưng sinh học cao to, vạm vỡ và nhanh nhẹn, loài ngựa dễ dàng được nhân cách hóa trong văn hóa, gợi lên hình ảnh người lính can trường hay người nông dân bền bỉ.
Vì thế, con Ngựa được nhân văn hóa như một người bạn đồng hành. Trong dân ca miền Nam, bài hát “Lý Ngựa Ô” nổi tiếng đã khắc họa con Ngựa như người bạn trung thành, cùng chủ nhân rong ruổi trên đường đời. Từ đó, Ngựa bước vào đời sống tinh thần, trở thành biểu tượng của sự gắn bó và gần gũi.
Một biểu tượng tích cực khác là “Mã đáo thành công”, xuất phát từ hình ảnh 8 con ngựa (bát mã) tung hoành, đại diện cho sự may mắn và thành công. Dân gian tin rằng đàn bát mã này mang lại điềm lành. Các bức tranh “mã đáo thành công” vì thế cũng thường được dùng làm vật phẩm quà tặng trong các dịp mừng nhà mới hoặc khai trương công ty. Trong phong thủy và nghệ thuật, hình ảnh 8 con ngựa thường được vẽ hoặc chạm khắc để cầu mong thành công trong sự nghiệp, phản ánh khát vọng chinh phục và vươn xa của người Việt.
Có thể nói, con Ngựa trong văn hóa người Việt là một biểu tượng đa tầng. Đó là một hình tượng phản ánh đầy đủ thời huy hoàng của lịch sử dân tộc và khát vọng vươn lên không ngừng của con người Việt Nam qua các thời đại.
