Tết cổ truyền Việt Nam có nguồn gốc rất xa xưa, gắn liền với nền văn minh lúa nước. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Tết có thể đã xuất hiện từ thời đại Hùng Vương. Dù vẫn tồn tại những tranh luận về khả năng du nhập từ Trung Quốc, đa số các nhà sử học Việt Nam thống nhất rằng Tết của người Việt đã hình thành ít nhất từ thế kỷ I sau Công nguyên. Trước kia, ngày Tết từng được gọi là “Chính đán”, đến đầu thế kỷ XX, tên gọi “Tết Nguyên đán” mới trở nên phổ biến, mang ý nghĩa ngày khởi đầu của năm mới theo lịch âm.
Một trong những truyền thuyết tiêu biểu nhất gắn với Tết Nguyên đán là câu chuyện bánh chưng, bánh dày, được ghi lại trong sách Lĩnh Nam Chích Quái của Trần Thế Pháp, biên soạn vào cuối đời Trần. Chuyện kể rằng, sau khi vua Hùng dẹp yên giặc Ân, đất nước thái bình, nhà vua muốn chọn người nối ngôi nên truyền cho các quan lang tìm lễ vật dâng cúng Tiên vương vào dịp cuối năm. Trong khi nhiều người dâng sơn hào hải vị, của ngon vật lạ, thì Lang Liêu, người con thứ 18, chỉ dâng bánh chưng, bánh dày làm từ gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn, những sản vật quen thuộc của nền nông nghiệp lúa nước.
Vua Hùng nếm thử, thấy hương vị giản dị mà sâu sắc, lại hàm chứa triết lý trời tròn – đất vuông, nên đã chọn Lang Liêu làm người kế vị. Từ đó, bánh chưng, bánh dày trở thành lễ vật không thể thiếu trong ngày Tết. Trong văn hoá dân gian Tết Nguyên đán cũng từng được gọi là “Tết Liêu”. Câu chuyện không chỉ lý giải nguồn gốc của món ăn ngày Tết mà còn khẳng định giá trị của lao động nông nghiệp, của sự hiếu kính và tinh thần hướng về cội nguồn.
Theo nhà sử học Trần Văn Giáp, trong bài viết “Nguồn gốc Tết Nguyên đán ở Việt Nam” năm 1963, Tết mang ý nghĩa khởi đầu cho một giai đoạn gieo trồng mới, một năm mới. Chính vì vậy, Tết có vị trí đặc biệt quan trọng trong đời sống tinh thần của người Việt, nhất là trong xã hội nông nghiệp truyền thống, nơi nhịp sống gắn chặt với mùa vụ và chu kỳ tự nhiên.
Với mỗi người Việt, Tết trước hết là dịp đoàn viên. Con cháu đi làm ăn xa, dù bận rộn đến đâu, cũng cố gắng trở về sum họp bên gia đình. Trước Tết, mọi người thường thu xếp công việc, thanh toán công nợ, khép lại những lo toan của năm cũ để đón năm mới trong tâm thế nhẹ nhõm, an yên. Đó không chỉ là sự chuẩn bị vật chất mà còn là sự “dọn dẹp” tinh thần, để mỗi người có thể bước sang năm mới với niềm tin và hy vọng.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Huyên, trong bài viết đăng trên tạp chí Indochine năm 1942, từng mô tả sức mạnh tinh thần đặc biệt của Tết. Ông cho rằng: “dù không phải mọi truyền thống cổ đều còn nguyên vẹn, nhưng trong những ngày Tết, từ Bắc chí Nam, cả nước đều tràn ngập niềm vui.
Không một biến cố nào từ bên ngoài có thể cướp đi niềm hân hoan ấy, từ người nghèo nhất đến người giàu nhất. Tết cuốn hút toàn xã hội vào một trạng thái đồng tâm, nhất trí, như được dẫn dắt bởi một sức mạnh vô hình, nơi cả hoàng đế lẫn dân thường đều bước vào năm mới bằng những nghi lễ trang trọng và niềm tin thiêng liêng”.
Trải qua bao biến thiên của lịch sử, Tết Nguyên đán vẫn giữ vai trò đặc biệt trong đời sống người Việt. Những phong tục như cúng gia tiên, chúc Tết, mừng tuổi, gói bánh, sum họp gia đình… không chỉ là nghi lễ mà còn là sợi dây gắn kết các thế hệ, nuôi dưỡng bản sắc văn hóa dân tộc. Chính sự trân trọng những giá trị tốt đẹp ấy đã giúp Tết cổ truyền Việt Nam trường tồn, trở thành mạch nguồn văn hóa bền bỉ trong tâm thức của bao thế hệ người Việt.
