Được UBND tỉnh Cao Bằng phê duyệt từ cuối năm 2024, Dự án “Tạo lập, quản lý và phát triển nhãn hiệu chứng nhận "Nấm hương Cao Bằng" cho sản phẩm nấm hương của tỉnh Cao Bằng” đang được triển khai dưới sự phối hợp của Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Cao Bằng, Viện Nghiên cứu Kinh tế và Phát triển nguồn nhân lực, Trường Đại học Kinh tế và Quản trị kinh doanh, Đại học Thái Nguyên triển khai.
Thay vì chỉ tập trung vào việc tạo một dấu hiệu nhận diện trên sản phẩm, dự án hướng tới xây dựng một hệ thống quản lý tương đối toàn diện, trong đó xác định đặc trưng của nấm hương Cao Bằng, hình thành các tiêu chí chất lượng, quy chế quản lý và phương thức kiểm soát việc sử dụng nhãn hiệu.
Khảo sát thực tế để nhận diện đặc trưng sản phẩm
Nấm hương được xác định là một trong những sản phẩm nông nghiệp có tiềm năng phát triển tại Cao Bằng. Điều kiện khí hậu, độ ẩm và môi trường sinh thái của địa phương tạo thuận lợi cho sản xuất, đồng thời góp phần hình thành những đặc điểm về cảm quan mà người sản xuất và kinh doanh tại địa phương có thể nhận biết qua thực tế.
Tuy nhiên, lợi thế tự nhiên chỉ là một phần trong quá trình hình thành giá trị thương hiệu. Để tên gọi gắn với một sản phẩm địa phương trở thành tài sản có khả năng được quản lý và khai thác lâu dài, cần có cơ sở xác định rõ đặc tính sản phẩm, phạm vi sử dụng, tiêu chuẩn chất lượng cũng như trách nhiệm của các chủ thể tham gia.
Trong quá trình thực hiện dự án, nhóm nghiên cứu đã khảo sát các hợp tác xã, hộ sản xuất và chủ thể kinh doanh nấm hương tại xã Nguyên Bình và phường Thục Phán, tỉnh Cao Bằng.
Nội dung khảo sát tập trung vào nhiều khâu trong chuỗi sản xuất và tiêu thụ, từ đặc điểm nguyên liệu, phương thức trồng, thu hoạch, sơ chế, làm khô, bảo quản đến hoạt động liên kết tiêu thụ. Bên cạnh đó, nhóm nghiên cứu cũng tìm hiểu nhận thức của các chủ thể về sở hữu trí tuệ và mức độ sẵn sàng tham gia cơ chế quản lý chung khi nhãn hiệu chứng nhận được hình thành.
Phương pháp khảo sát kết hợp phiếu hỏi, phỏng vấn sâu và quan sát trực tiếp tại cơ sở. Cách tiếp cận này giúp nhóm nghiên cứu có thêm dữ liệu về thực trạng sản xuất, kinh nghiệm của người dân, sự khác biệt giữa các phương thức canh tác và những khó khăn có thể ảnh hưởng tới việc kiểm soát chất lượng sản phẩm.
Kết quả khảo sát bước đầu cho thấy người sản xuất và kinh doanh tại địa phương đã hình thành cách nhận biết nấm hương thông qua một số đặc điểm cảm quan. Với nấm tươi, các dấu hiệu được đề cập gồm độ đàn hồi, mùi thơm, màu nâu vàng và hình thái tai nấm. Đối với nấm khô, màu sắc, độ dày, mùi thơm và tình trạng không mốc, không xuất hiện đốm đen là những yếu tố được chú ý.
Những dữ liệu này là cơ sở để nhóm nghiên cứu tiếp tục xác định các đặc trưng có khả năng sử dụng trong việc xây dựng tiêu chí đối với sản phẩm mang nhãn hiệu chứng nhận.
Chuẩn hóa chất lượng - Nền tảng của nhãn hiệu chứng nhận
Một trong những vấn đề quan trọng đặt ra từ khảo sát thực tế là sự đa dạng về phương thức sản xuất và sơ chế nấm hương tại địa phương.
Bên cạnh các phương pháp dựa nhiều vào kinh nghiệm truyền thống, một số cơ sở đã sử dụng phôi và cơ chất mùn cưa. Trong khi đó, phương thức trồng trên gỗ vẫn được duy trì ở một bộ phận hộ sản xuất. Tương tự, ở công đoạn làm khô, phơi tự nhiên và sấy thủ công vẫn khá phổ biến, trong khi việc sử dụng thiết bị sấy hiện đại chưa đồng đều.
Sự khác biệt này vừa phản ánh tính linh hoạt của sản xuất nông hộ, vừa đặt ra yêu cầu phải xác định những tiêu chí chung nếu muốn sử dụng một nhãn hiệu chứng nhận cho nhiều chủ thể khác nhau.
Theo định hướng của dự án, bộ tiêu chí chất lượng sẽ được xây dựng trên cơ sở kết quả khảo sát và đặc điểm thực tế của sản phẩm. Cùng với đó là quy chế quản lý và quy trình kiểm soát nhằm bảo đảm sản phẩm sử dụng nhãn hiệu đáp ứng những yêu cầu đã được xác lập.
Đây là nội dung có ý nghĩa đặc biệt đối với nhãn hiệu chứng nhận. Khác với một dấu hiệu đơn thuần dùng để nhận biết hàng hóa, nhãn hiệu chứng nhận cần gắn với những điều kiện sử dụng và cơ chế kiểm soát cụ thể. Giá trị của nhãn hiệu vì thế phụ thuộc đáng kể vào khả năng duy trì chất lượng và kiểm soát việc sử dụng dấu hiệu trong thực tế.
Hiện việc đánh giá sản phẩm tại nhiều cơ sở vẫn dựa chủ yếu vào kinh nghiệm, quan sát cảm quan và phân loại thủ công. Việc xây dựng một phương thức kiểm soát thống nhất, phù hợp với điều kiện sản xuất tại địa phương nhưng vẫn bảo đảm yêu cầu về chất lượng và nguồn gốc sẽ là cơ sở quan trọng để nâng cao tính minh bạch của sản phẩm.
Từ nhận diện sản phẩm đến quản trị tài sản trí tuệ
Nếu được xây dựng và vận hành hiệu quả, nhãn hiệu chứng nhận “Nấm hương Cao Bằng” có thể tạo ra một cơ chế chung để kết nối các khâu sản xuất, kiểm soát chất lượng, nhận diện nguồn gốc và phát triển thị trường.
Đối với người tiêu dùng, dấu hiệu chứng nhận đi kèm với các tiêu chí và cơ chế kiểm soát có thể tạo thêm căn cứ nhận diện sản phẩm. Đối với hợp tác xã và hộ sản xuất, việc tham gia một hệ thống chung có thể hỗ trợ quá trình xây dựng uy tín, tổ chức tiêu thụ và tiếp cận các kênh phân phối có yêu cầu cao hơn.
Tuy nhiên, để cơ chế này vận hành thực chất, yếu tố con người và tổ chức quản lý có vai trò không kém việc xác lập các tiêu chí kỹ thuật. Các chủ thể tham gia cần hiểu rõ quyền, nghĩa vụ và điều kiện sử dụng nhãn hiệu. Đồng thời, cơ quan quản lý cần có phương thức kiểm tra, giám sát và xử lý những trường hợp sử dụng nhãn hiệu không đúng quy định.
Vì vậy, việc khảo sát nhu cầu và mức độ sẵn sàng tham gia của các cơ sở sản xuất, kinh doanh là một nội dung cần thiết trong quá trình xây dựng mô hình quản lý nhãn hiệu chứng nhận.
Đặt nền móng cho giá trị thương hiệu nấm hương Cao Bằng
Từ các kết quả thu thập tại thực địa, nhóm nghiên cứu đang tiếp tục hoàn thiện những nội dung chuyên môn của dự án, trong đó có việc nhận diện đặc trưng sản phẩm, xây dựng tiêu chí chất lượng, quy chế quản lý, cơ chế kiểm soát và giải pháp phát triển nhãn hiệu chứng nhận.
Quá trình này cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, đơn vị nghiên cứu, chính quyền địa phương và các chủ thể trực tiếp tham gia chuỗi giá trị nấm hương.
Về dài hạn, mục tiêu của việc tạo lập nhãn hiệu chứng nhận không chỉ là hình thành một dấu hiệu để gắn lên sản phẩm. Quan trọng hơn, đây là quá trình xây dựng một cơ chế quản trị danh tiếng sản phẩm địa phương, trong đó chất lượng, nguồn gốc, quyền sử dụng và trách nhiệm của các chủ thể được xác định rõ hơn.
Nếu đáp ứng được các yêu cầu về xây dựng, bảo hộ và quản lý sau khi nhãn hiệu được xác lập, “Nấm hương Cao Bằng” có thể trở thành một tài sản trí tuệ phục vụ phát triển sản phẩm địa phương, góp phần nâng cao khả năng nhận diện, củng cố uy tín và hỗ trợ mở rộng thị trường.
Từ góc độ phát triển tài sản trí tuệ, dự án cũng cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý đối với nông sản địa phương: giá trị không chỉ được tạo ra từ sản phẩm và điều kiện sản xuất, mà còn từ khả năng xác lập danh tiếng, chuẩn hóa chất lượng và xây dựng cơ chế bảo vệ, khai thác giá trị đó trên thị trường.
Quỳnh Trang
