“Em khỏe lắm” cho đến khi có kết quả xét nghiệm
Một buổi sáng, một người đàn ông ngoài 40 tuổi đến phòng khám và câu đầu tiên anh nói là: “Bác sĩ ơi, em khỏe lắm, vợ bắt đi khám thôi”.
PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu cho biết, kết quả sau đó lại cho thấy đường huyết và mỡ máu của người này đều cao vượt ngưỡng, huyết áp ở mức 150/90 mmHg.
Người đàn ông ngồi im một lúc rồi nói: “Thế hóa ra em khỏe là do em… chưa đi khám”.
Theo PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu - Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, những câu chuyện như vậy xuất hiện gần như hằng tuần. Nhiều người vẫn đánh giá sức khỏe bằng cảm giác chủ quan: không đau, không mệt, không sút cân thì cho rằng cơ thể đang bình thường.
Thực tế, tăng huyết áp, tiểu đường, bệnh mạch vành, bệnh mạch cảnh, thậm chí một số ung thư ở giai đoạn sớm có thể diễn biến khá âm thầm. Người bệnh vẫn sinh hoạt, làm việc bình thường mà không nhận ra cơ thể đã xuất hiện những dấu hiệu bất thường.
Bởi vậy, khám sức khỏe định kỳ là cần thiết. Nhưng theo PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu, điều ông băn khoăn nằm ở chính cách gọi và cách thực hiện những gói “khám tổng quát”.
“Khám tổng quát” không có nghĩa là cứ kiểm tra thật nhiều bộ phận, làm thật nhiều xét nghiệm. Nếu nội dung khám không phù hợp với nguy cơ của từng người, một cuộc khám nhiều tiền vẫn có thể bỏ sót bệnh.
Tốn tiền nhưng vẫn có thể sót bệnh
PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu kể về một nữ bệnh nhân nhiều năm liên tục đăng ký các gói khám sức khỏe cao cấp, vài năm lại ra nước ngoài khám tổng quát.
Trong một lần khám, chị phát hiện một khối u nhỏ ở thận. Dù được khuyên nên ở lại Việt Nam theo dõi thêm, vì quá lo lắng, chị quyết định sang Singapore phẫu thuật. Kết quả giải phẫu bệnh cho thấy khối u lành tính.
Nhưng sau ca mổ khoảng một tháng, người phụ nữ vẫn mệt mỏi, gầy sút. Chị tìm đến bác sĩ để kiểm tra lại. Lúc này, nguyên nhân được phát hiện là một khối ung thư tuyến giáp đã không còn ở giai đoạn sớm.
Chị phải trải qua thêm một cuộc phẫu thuật chỉ trong vài tháng. May mắn, sau đó sức khỏe thể chất và tinh thần dần hồi phục.
“Tốn tiền mà vẫn sót bệnh”, PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu dùng cách nói này để mô tả nghịch lý mà ông từng chứng kiến.
Theo ông, một trong những sai lầm là nhiều người mặc định gói khám càng cao cấp, càng nhiều xét nghiệm thì càng có khả năng phát hiện bệnh. Trong khi đó, có những gói được thiết kế với rất nhiều xét nghiệm nhưng không phải xét nghiệm nào cũng thực sự cần thiết.
Ở chiều ngược lại, một số cơ sở đưa ra những gói khám với mức giá rất thấp, có khi chỉ khoảng 200.000 đồng cho một người lao động. Với những gói này, khả năng tầm soát bệnh đương nhiên bị giới hạn.
Khi khám sức khỏe bị biến thành một thủ tục để hoàn thành yêu cầu, giá trị cốt lõi của việc kiểm tra định kỳ dễ bị bỏ quên: phát hiện nguy cơ và có hướng xử trí tiếp theo.
Đừng “săn” ung thư bằng mọi loại marker
PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu cũng lưu ý tình trạng xét nghiệm marker ung thư tràn lan trong các gói khám sức khỏe.
Khi chỉ số tăng, người bệnh dễ hoảng sợ. Khi chỉ số bình thường, họ lại nhanh chóng kết luận mình không có ung thư. Theo ông, cả hai cách hiểu này đều không chính xác, bởi phần lớn marker ung thư không được sử dụng để tầm soát ung thư đại trà.
Một cuộc khám cũng không nên dừng lại ở việc lấy mẫu, trả kết quả rồi để người bệnh tự đọc các con số. Khi không có bác sĩ giải thích, không ai hỏi thêm về triệu chứng, không kiểm tra lại khi phát hiện bất thường và không có lịch theo dõi, những kết quả xét nghiệm có thể không mang lại nhiều giá trị cho người được khám.
Đáng lo hơn, theo PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu, có nơi còn dựa vào kết quả khám để khiến người bệnh lo lắng, sau đó tư vấn thêm thuốc bổ, thực phẩm chức năng hoặc những liệu trình có chi phí cao.
Một vấn đề khác thường bị bỏ qua là hồ sơ sức khỏe. Người bệnh chạy theo quảng cáo, tiện đâu khám đó, năm nay một cơ sở, năm sau một cơ sở khác, nhưng không lưu lại đầy đủ kết quả cũ.
Khi bác sĩ không có dữ liệu để đối chiếu, một chỉ số bất thường có thể gây ra những cảnh báo không cần thiết hoặc khiến diễn biến bệnh khó được nhận diện sớm.
PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu kể, có một vị lãnh đạo mà ông biết, mỗi lần đi khám đều phải mang theo kết quả điện tim cũ. Điện tim của người này luôn xuất hiện hình ảnh bất thường giống nhồi máu cơ tim cấp, trong khi những lần chụp động mạch vành đều hoàn toàn bình thường.
Một kết quả chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt trong bối cảnh sức khỏe và lịch sử bệnh của chính người đó.
Khám theo nguy cơ, đừng chọn theo giá
Theo PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu, người trưởng thành nên khám sức khỏe tổng quát ít nhất mỗi năm một lần. Với người trên 40 tuổi, càng không nên bỏ qua việc kiểm tra định kỳ. Người trên 60 tuổi có thể khám 6 tháng một lần.
Tuy nhiên, tần suất chỉ là một phần của câu chuyện. Nội dung khám mới là vấn đề cần được cá thể hóa.
Người có người thân mắc ung thư đại tràng cần trao đổi với bác sĩ về việc nội soi. Phụ nữ đến độ tuổi phù hợp cần quan tâm đến khám vú và tầm soát ung thư cổ tử cung. Người hút thuốc lâu năm có thể hỏi bác sĩ về việc chụp CT phổi liều thấp.
Vì vậy, thay vì hỏi “gói nào đắt nhất?”, người đi khám nên hỏi: “Gói này phát hiện được bệnh gì, có phù hợp với tôi không?”.
Theo PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu, một cơ sở khám chữa bệnh tử tế sẽ giải thích được lý do lựa chọn các xét nghiệm. Thậm chí, bác sĩ có thể khuyên người bệnh bỏ bớt những xét nghiệm không cần thiết hoặc chuyển sang những kiểm tra đặc hiệu hơn.
Khi đi khám, người bệnh cũng nên mang theo kết quả cũ hoặc sử dụng ứng dụng lưu trữ bệnh án điện tử để bác sĩ có cơ sở so sánh. Một chỉ số tăng nhẹ nhưng kéo dài qua nhiều năm có thể mang ý nghĩa khác hoàn toàn so với một lần tăng đơn lẻ.
Bản thân PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu cho biết từ năm 45 tuổi, ông duy trì việc khám sức khỏe hằng năm. Đến năm 52 tuổi, sau khi theo dõi thấy HbA1c trong ba năm liên tiếp đều trên 6,5%, ông quyết định sử dụng thuốc điều hòa đường máu.
Điều đó cho thấy khám định kỳ không phải để tìm một kết luận “khỏe” hay “không khỏe” tại một thời điểm. Giá trị lớn hơn nằm ở việc theo dõi cơ thể qua thời gian, nhận diện nguy cơ và can thiệp khi cần.
Có kết quả rồi, đừng cất vào ngăn kéo
Một cuộc khám sức khỏe chỉ thực sự hoàn tất khi người bệnh hiểu kết quả của mình.
Ngay cả khi các chỉ số không có gì bất thường, người đi khám vẫn nên hỏi bác sĩ về kết luận chung. Nếu phát hiện vấn đề cần theo dõi, cần ghi nhớ lời dặn và thực hiện đúng thời điểm, thay vì nhận kết quả rồi cất vào ngăn kéo.
Với PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu, sức khỏe có thể hình dung như một chiếc xe cần được bảo dưỡng định kỳ. Phát hiện trục trặc sớm thường dễ xử lý hơn so với chờ đến khi xe hỏng giữa đường.
Nhưng bảo dưỡng cũng phải đúng cách. “Thay dầu mà quên kiểm tra phanh thì vẫn nguy như thường”, ông ví von.
Câu chuyện khám sức khỏe vì thế không nên dừng ở việc chọn một gói dịch vụ nhiều hạng mục hay bỏ ra bao nhiêu tiền. Điều cần thiết hơn là biết mình có nguy cơ gì, cần kiểm tra gì, kết quả nói lên điều gì và phải làm gì tiếp theo.
Một lần khám đúng có thể giúp phát hiện bệnh khi cơ thể chưa lên tiếng. Ngược lại, một lần khám không đúng cách lại có thể tạo ra cảm giác an toàn giả, khiến người bệnh tiếp tục tin rằng mình “khỏe lắm” cho đến khi bệnh thực sự biểu hiện.
