Tôn trọng văn bằng sáng chế, mở đường cho công nghệ ra thị trường

Nhà sáng chế có sáng chế hoặc giải pháp hữu ích đã được cấp văn bằng cần được ưu tiên tiếp cận kinh phí thử nghiệm, hoàn thiện công nghệ. Cơ quan xét hỗ trợ có thể thẩm định kế hoạch, chi phí và các mốc kỹ thuật, nhưng không nên yêu cầu đánh giá lại tính mới hay trình độ sáng tạo như thể văn bằng chưa từng được cấp.

Nghị quyết số 57-NQ/TW đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí động lực quan trọng của phát triển đất nước. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, chính sách không chỉ cần khuyến khích tạo ra tri thức, mà còn phải giúp tri thức vượt qua chặng đường khó khăn từ phòng nghiên cứu đến sản xuất và đời sống.

Một điểm nghẽn thường gặp xuất hiện ngay sau khi sáng chế được bảo hộ. Nhà sáng chế có văn bằng, nhưng chưa có kinh phí chế tạo nguyên mẫu, thử nghiệm trong điều kiện thực tế, kiểm định an toàn hoặc hoàn thiện quy trình sản xuất. Khi xin hỗ trợ, họ có thể phải trải qua thêm một vòng đánh giá rộng, đôi lúc đặt lại câu hỏi về tính mới, tính sáng tạo hoặc giá trị của giải pháp. Nếu mục tiêu của khoản hỗ trợ là thử nghiệm công nghệ, việc lặp lại thẩm định quyền đã hoàn tất không giúp tháo gỡ điểm nghẽn; nó chỉ kéo dài con đường đưa sáng chế đến ứng dụng.

nha-sang-che-luu-hai-minh1-1112
Nhà sáng chế Lưu Hải Minh -  Nhân vật sở hữu 82 sáng chế, giải pháp hữu ích. Ảnh: NVCC

Văn bằng đã cấp phải được tôn trọng

Sáng chế và giải pháp hữu ích được cấp văn bằng sau quy trình thẩm định theo các điều kiện của pháp luật sở hữu trí tuệ. Với sáng chế, các điều kiện bảo hộ bao gồm tính mới, trình độ sáng tạo và khả năng áp dụng công nghiệp. Giải pháp hữu ích có các điều kiện bảo hộ riêng theo luật, trong đó có tính mới và khả năng áp dụng công nghiệp. Vì vậy, văn bằng đã cấp là căn cứ pháp lý xác nhận quyền sở hữu công nghiệp theo phạm vi được bảo hộ. [1][2]

Điều đó không có nghĩa văn bằng tự chứng minh sản phẩm đã an toàn, hiệu quả ở mọi điều kiện, có thể sản xuất đại trà hay chắc chắn có thị trường. Các vấn đề này cần được kiểm nghiệm bằng thử nghiệm kỹ thuật, đánh giá tiêu chuẩn, an toàn và khả năng ứng dụng. Nhưng cần phân định rõ: đó là đánh giá kế hoạch thử nghiệm và việc sử dụng ngân sách, không phải thẩm định lại điều kiện cấp văn bằng.

Cơ quan xét hỗ trợ có thể kiểm tra văn bằng còn hiệu lực hay không, quyền sở hữu hoặc quyền khai thác có rõ ràng không, nội dung thử nghiệm có khả thi không, chi phí có hợp lý không và kết quả nào sẽ được bàn giao. Cơ quan này không nên yêu cầu nhà sáng chế chứng minh lại tính mới hoặc trình độ sáng tạo đã được xem xét trong quy trình xác lập quyền. Nếu có tranh chấp về quyền sở hữu hoặc căn cứ đề nghị hủy bỏ văn bằng, vấn đề cần được giải quyết theo đúng thủ tục và thẩm quyền pháp luật, không nên để hội đồng xét kinh phí tự thay thế cơ quan chuyên môn.

Nguyên tắc chính sách nên rõ ràng: Sáng chế hoặc giải pháp hữu ích đã được cấp văn bằng là căn cứ ưu tiên cao nhất để xét hỗ trợ kinh phí thử nghiệm. Văn bằng mở cửa vào chương trình; việc cấp và giải ngân kinh phí được quyết định dựa trên kế hoạch thử nghiệm, ngân sách và các mốc kỹ thuật có thể kiểm chứng.

Kinh nghiệm quốc tế: Tài trợ cho giai đoạn kiểm chứng

Singapore triển khai Startup SG Tech để thúc đẩy phát triển và thương mại hóa công nghệ độc quyền, với các hướng hỗ trợ Proof-of-Concept và Proof-of-Value. Cách tiếp cận này tập trung vào việc công nghệ cần chứng minh điều gì tiếp theo: tính khả thi kỹ thuật hay giá trị ứng dụng và thương mại. Chương trình có tiêu chí xét chọn riêng, nhưng cho thấy hỗ trợ công có thể tập trung vào bước kiểm chứng và hoàn thiện công nghệ, thay vì dừng ở hoạt động đăng ký quyền. [3]

Tại Hoa Kỳ, chương trình SBIR/STTR tổ chức tài trợ theo giai đoạn. Phase I nhằm xác lập tính khả thi kỹ thuật và tiềm năng thương mại của hoạt động nghiên cứu, phát triển được đề xuất; Phase II tiếp tục phát triển công nghệ hướng tới thương mại hóa, dựa trên kết quả của giai đoạn trước. Đây là mô hình tài trợ theo tiến độ, trong đó nguồn lực được gắn với mục tiêu và kết quả cụ thể. [4][5]

Liên minh châu Âu, thông qua EIC Transition, hỗ trợ trưởng thành và xác nhận công nghệ trong môi trường ứng dụng phù hợp, đồng thời chuẩn bị cho mức độ sẵn sàng của thị trường. Theo thông tin của EIC, các dự án đủ điều kiện có thể nhận tài trợ lên tới 2,5 triệu euro cho hoạt động kiểm chứng, trình diễn công nghệ và xây dựng cơ sở thương mại. Chương trình hướng đến một số nhóm kết quả nghiên cứu đủ điều kiện, nên không thể xem đây là cơ chế cấp vốn đại trà cho mọi sáng chế. Tuy vậy, kinh nghiệm đáng tham khảo là dành nguồn lực riêng cho giai đoạn chuyển tiếp từ kết quả nghiên cứu sang công nghệ có thể ứng dụng. [6]

Các mô hình này khác nhau về đối tượng, điều kiện và cơ chế tài trợ. Điểm chung có thể vận dụng là chia quá trình phát triển thành các giai đoạn, xác định mục tiêu thử nghiệm cụ thể và gắn giải ngân với tiến độ, thay vì yêu cầu công nghệ phải hoàn thiện trước khi nhận hỗ trợ.

oic-new2-1444
Theo ông Lưu Hải Minh, nhà sáng chế có sáng chế hoặc giải pháp hữu ích đã được cấp văn bằng cần được ưu tiên tiếp cận kinh phí thử nghiệm, hoàn thiện công nghệ. Ảnh: NVCC

Từ văn bằng đến nguyên mẫu, từ nguyên mẫu đến ứng dụng

Một chương trình phù hợp với Việt Nam cần mở cho nhà sáng chế cá nhân, nhóm đồng sáng chế và chủ sở hữu sáng chế, giải pháp hữu ích; không giới hạn cơ hội tiếp cận ở doanh nghiệp lớn, trường đại học hay viện nghiên cứu. Với sáng chế do nhiều bên cùng tạo ra, hồ sơ cần thể hiện rõ quyền sở hữu hoặc quyền khai thác để việc phối hợp không trở thành rào cản.

Hồ sơ đề nghị hỗ trợ nên tập trung vào một câu hỏi: **công nghệ cần được thử nghiệm để xác nhận điều gì?** Người đề nghị cần trình bày mục tiêu, phương pháp, điều kiện thử, đơn vị thực hiện, dự toán và tiêu chí đánh giá kết quả. Hội đồng có thể xem xét mức độ phù hợp của kế hoạch, tính cần thiết của chi phí, rủi ro an toàn và khả năng hoàn thành; không cần mở lại một vòng tranh luận về tính mới hay trình độ sáng tạo của sáng chế đã được cấp bằng.

Kinh phí có thể giải ngân theo các mốc rõ ràng: hoàn thiện thiết kế; chế tạo nguyên mẫu; thử nghiệm tại phòng thí nghiệm hoặc hiện trường; kiểm định độc lập; hoàn thiện phương án chuyển giao, cấp phép hoặc sản xuất. Khi phù hợp, cơ quan quản lý có thể thanh toán trực tiếp cho đơn vị thử nghiệm, kiểm định hoặc chế tạo mẫu. Với công nghệ có rủi ro cao, việc chia kinh phí thành nhiều giai đoạn giúp kiểm soát ngân sách mà vẫn tạo cơ hội cho những công nghệ cần thêm dữ liệu thực nghiệm.

Chính sách cũng cần bảo vệ quyền của nhà sáng chế. Nhận hỗ trợ thử nghiệm không nên mặc nhiên đồng nghĩa với việc chuyển giao quyền sở hữu trí tuệ cho Nhà nước hoặc bên cấp kinh phí. Thỏa thuận cần xác định rõ quyền đối với sáng chế ban đầu, dữ liệu thử nghiệm, cải tiến phát sinh và quyền khai thác kết quả; đồng thời bảo đảm bí mật đối với thông tin kỹ thuật nhạy cảm.

Bốn thành phố có thể tạo mạng lưới hỗ trợ liên vùng

Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Hải Phòng và Đà Nẵng đều đã triển khai các hoạt động phát triển tài sản trí tuệ, nhưng có thể mở rộng trọng tâm từ đăng ký bảo hộ sang thử nghiệm và khai thác công nghệ. Hà Nội có lợi thế về trường đại học, viện nghiên cứu và đội ngũ chuyên gia; Thành phố Hồ Chí Minh có hệ sinh thái doanh nghiệp, đầu tư và khởi nghiệp; Hải Phòng có nền tảng công nghiệp, cảng biển và logistics; Đà Nẵng có định hướng phát triển công nghệ số, đổi mới sáng tạo và các ngành công nghệ cao. [7][8][9][10]

Bốn địa phương có thể thí điểm chung một nguyên tắc xét hỗ trợ, kết nối nhà sáng chế với phòng thí nghiệm, cơ sở kiểm định, khu thử nghiệm và doanh nghiệp tiếp nhận công nghệ. Mỗi thành phố tập trung vào thế mạnh của mình, nhưng cùng bảo đảm văn bằng đã cấp được tôn trọng và thủ tục hỗ trợ không trở thành một vòng thẩm định sáng chế thứ hai.

Thành công của chương trình không nên chỉ tính bằng số đơn đăng ký hay văn bằng được cấp. Cần theo dõi số sáng chế được thử nghiệm, số nguyên mẫu được hoàn thiện, số công nghệ được chuyển giao hoặc cấp phép, cũng như số sản phẩm và quy trình được đưa vào ứng dụng. Đó mới là những chỉ dấu cho thấy tài sản trí tuệ đã chuyển hóa thành năng lực công nghệ và giá trị kinh tế.

Muốn chính sách đổi mới sáng tạo đi vào thực chất, nhà sáng chế không thể liên tục chứng minh lại điều đã được cơ quan có thẩm quyền công nhận. Văn bằng là điểm tựa pháp lý; kinh phí thử nghiệm là cây cầu đưa sáng chế từ hồ sơ đến thực tiễn.

[1] [Thông tin về sáng chế – Cục Sở hữu trí tuệ](https://www.ipvietnam.gov.vn/web/english/patents)

[2] [Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam – điều kiện bảo hộ sáng chế và giải pháp hữu ích] (https://thuvienphapluat.vn/phap-luat/toan-bo-dieu-kien-bao-ho-doi-voi-sang-che-nam-2026-theo-luat-so-huu-tri-tue-hien-hanh-nhu-the-nao-117057-298755.html)

[3] [Enterprise Singapore – Startup SG](https://www.enterprisesg.gov.sg/grow-your-business/partner-with-singapore/innovation-and-startups/join-startup-sg)

[4] [U.S. SBIR/STTR – chương trình] (https://www.sbir.gov/)

[5] [U.S. SBIR – mục tiêu các giai đoạn tài trợ](https://www.sbir.gov/faq)

[6] [European Innovation Council – EIC Transition](https://eic.ec.europa.eu/eic-funding-opportunities/eic-transition_en)

[7] [Bộ Khoa học và Công nghệ – Hà Nội phát triển tài sản trí tuệ] (https://mst.gov.vn/ha-noi-day-manh-phat-trien-tai-san-tri-tue-va-thu-hut-nhan-luc-chat-luong-cao-phuc-vu-phat-trien-thu-do-197251130234237894.htm)

[8] [Chương trình phát triển tài sản trí tuệ của Thành phố Hồ Chí Minh](https://www.hcmbiotech.com.vn/vi/news/tai-lieu-tuyen-truyen/thanh-pho-ho-chi-minh-ban-hanh-chuong-trinh-phat-trien-tai-san-tri-tue-den-nam-2030-1198.html)

[9] [Bộ Khoa học và Công nghệ – Hải Phòng thúc đẩy sáng tạo, bảo hộ tài sản trí tuệ] (https://mst.gov.vn/hai-phong-thuc-day-sang-tao-bao-ho-tai-san-tri-tue-19725101809455034.htm)

[10] [Chính sách hỗ trợ đăng ký bảo hộ tài sản trí tuệ tại Đà Nẵng] (https://1022.vn/ho-tro-den-60-trieu-dong-cho-dang-ky-bao-ho-tai-san-tri-tue/)

Phạm Tài