Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung vừa chia sẻ trên trang cá nhân rằng thời gian gần đây, ông nhận được nhiều thư điện tử và tin nhắn đề nghị xin phép sử dụng các ca khúc của mình. Điều khiến nam nhạc sĩ vui mừng không chỉ là việc các bài hát tiếp tục được sử dụng, mà còn bởi trong số những người chủ động xin phép có cả học sinh, sinh viên và giáo viên.
Theo Nguyễn Văn Chung, đây là tín hiệu đáng mừng cho ngành công nghiệp âm nhạc sau nhiều năm xảy ra những tranh cãi liên quan đến việc sử dụng tác phẩm mà chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ về quyền tác giả.
Từ “dùng nhạc miễn phí” đến ý thức xin phép
Theo chia sẻ của nam nhạc sĩ, ông sẵn sàng cho phép và miễn tiền bản quyền đối với nhiều trường hợp sử dụng phục vụ giáo dục, cộng đồng hoặc nhu cầu cá nhân. Trong đó có trường học sử dụng ca khúc tại hội diễn, lễ khai giảng, bế giảng, hoạt động ngoại khóa; giáo viên quay và lưu trữ nội dung phục vụ giáo dục; học sinh, sinh viên sử dụng trong các tiết mục biểu diễn, cuộc thi, hoạt động phong trào, học tập, tốt nghiệp hoặc lưu giữ kỷ niệm.
Một số hoạt động của nhà chùa, nhà thờ không bán vé; chương trình cộng đồng; hoạt động biểu diễn phục vụ nội bộ của các đơn vị Nhà nước và những trường hợp sử dụng cá nhân không tạo doanh thu cũng nằm trong nhóm được ông cho phép miễn tiền bản quyền.
Đáng chú ý, với những trường hợp này, Nguyễn Văn Chung cho biết người sử dụng thậm chí không nhất thiết phải gửi yêu cầu trực tiếp cho ông. Lý do là số lượng email, tin nhắn xin phép khá lớn và việc phải phản hồi từng trường hợp có thể khiến người sử dụng chậm kế hoạch.
Cách làm này cho thấy một điều quan trọng, đó là bảo vệ quyền tác giả không đồng nghĩa với việc phải thu tiền trong mọi trường hợp. Chủ thể quyền có thể chủ động lựa chọn những mục đích sử dụng mà mình muốn tạo điều kiện, đặc biệt khi tác phẩm được sử dụng trong giáo dục, hoạt động cộng đồng hoặc những nhu cầu không mang tính thương mại.
Tuy nhiên, việc miễn tiền bản quyền trong những trường hợp do tác giả công bố không đồng nghĩa với việc mọi người được tự do sử dụng ca khúc cho bất kỳ mục đích nào.
Miễn tiền bản quyền không có nghĩa miễn quyền tác giả
Đây là ranh giới cần được hiểu rõ từ câu chuyện của Nguyễn Văn Chung.
Một học sinh biểu diễn ca khúc trong chương trình văn nghệ của trường là trường hợp khác với việc một doanh nghiệp sử dụng chính ca khúc đó để quảng cáo sản phẩm. Một gia đình quay video để lưu giữ kỷ niệm cũng khác với việc một đơn vị dùng bài hát làm nhạc nền cho nội dung thương mại.
Trong trường hợp sử dụng có mục đích kinh doanh hoặc nằm ngoài phạm vi mà chủ thể quyền đã cho phép, người sử dụng cần liên hệ để xác định quyền và nghĩa vụ liên quan. Nguyễn Văn Chung cũng đề nghị những trường hợp sử dụng khác liên hệ Trung tâm Bảo vệ Quyền tác giả Âm nhạc Việt Nam hoặc bộ phận quản lý của ông để được hướng dẫn.
Điều này cho thấy “miễn tiền bản quyền” về bản chất là quyết định của chủ thể quyền đối với một phạm vi sử dụng nhất định, chứ không làm mất đi quyền tác giả đối với tác phẩm.
Trong thực tế, nhiều tranh chấp bản quyền bắt đầu từ một cách hiểu đơn giản rằng tác phẩm đã được đăng công khai thì có thể lấy về sử dụng. Với sự phát triển của YouTube, TikTok, Facebook và các nền tảng nội dung số, quan niệm này càng dễ dẫn đến rủi ro. Một ca khúc có thể được sử dụng trong video, chương trình, quảng cáo hoặc nội dung kiếm tiền chỉ bằng vài thao tác, trong khi quyền đối với tác phẩm vẫn thuộc về tác giả hoặc chủ sở hữu.
Vì vậy, việc chủ động xin phép trước khi sử dụng có ý nghĩa không chỉ đối với người sáng tạo mà cả người sử dụng. Khi mục đích, phạm vi và điều kiện khai thác được xác định rõ từ đầu, các bên sẽ tránh được nhiều tranh chấp về sau.
Điều đáng mừng từ câu chuyện của Nguyễn Văn Chung là ý thức này đang xuất hiện ở cả những đối tượng rất trẻ. Một học sinh hay sinh viên biết tìm đến tác giả để hỏi trước khi sử dụng ca khúc có thể chỉ là một hành động nhỏ, nhưng lại phản ánh sự thay đổi trong cách nhìn về tài sản trí tuệ.
Trong bối cảnh Việt Nam đang tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ, việc nâng cao nhận thức của người sử dụng có ý nghĩa không kém việc xử lý các hành vi xâm phạm. Bởi một thị trường âm nhạc chuyên nghiệp không chỉ cần những vụ kiện hay chế tài đủ sức răn đe, mà còn cần một thói quen đơn giản: biết tác phẩm thuộc về ai và hỏi trước khi sử dụng.
Trần Ân
